Model release và location release: bắt buộc khi nào?
Không phải bức ảnh, mà cách dùng ảnh quyết định Anh Chị có cần văn bản đồng ý hay không.
Khi ảnh có mặt người nhận ra được và dùng cho mục đích thương mại, Anh Chị cần văn bản đồng ý của người đó, gọi là model release. Với địa điểm là tài sản tư nhân nhận ra được, cần thêm văn bản đồng ý của chủ sở hữu, gọi là location release hoặc property release. Theo Điều 32 Bộ luật Dân sự Việt Nam 2015, người có hình ảnh còn được nhận thù lao khi ảnh dùng vào mục đích thương mại, trừ khi có thỏa thuận khác bằng văn bản.
- mọi ảnh người nhận ra được dùng cho quảng cáo
- chụp trong không gian tư nhân làm chủ thể
- ngành mỹ phẩm y tế tài chính giáo dục có trẻ em
- ảnh sản phẩm thuần flat lay không người không tài sản tư đặc trưng
Model release (văn bản đồng ý về hình ảnh người) và location release (văn bản đồng ý về hình ảnh địa điểm) là hai loại giấy tờ mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam bỏ qua cho đến khi gặp sự cố. Hiểu đúng hai điều kiện cốt lõi giúp Anh Chị tránh rủi ro phải gỡ cả bộ ảnh sau khi đã phát hành.
Hai điều kiện quyết định có cần release không
Với model release, câu hỏi không phải "chụp ở đâu" hay "ai thuê buổi chụp" mà là hai điều sau. Một: người trong ảnh có nhận ra được không? Hai: ảnh có dùng cho mục đích thương mại không? Nếu cả hai đều đúng, cần model release, bất kể người trong ảnh là người mẫu chuyên nghiệp, nhân viên công ty hay khách hàng.
Với location release, logic tương tự: nếu địa điểm là tài sản tư nhân nhận ra được, bao gồm nhà riêng, cửa hàng của thương hiệu khác, khách sạn, resort, và địa điểm đó xuất hiện rõ ràng trong ảnh dùng quảng cáo, cần văn bản đồng ý của chủ sở hữu.
Không phải bức ảnh, mà cách dùng ảnh quyết định có cần release hay không.
ASMP, Releases for Professionals
Quy định tại Việt Nam cần biết thêm
Theo Điều 32 Bộ luật Dân sự Việt Nam 2015, việc dùng hình ảnh cá nhân phải có sự đồng ý của người đó. Khi dùng vào mục đích thương mại, người có hình ảnh được nhận thù lao, trừ khi có thỏa thuận khác. Điều này có nghĩa là Anh Chị cần xử lý hai việc song song: văn bản đồng ý phạm vi dùng và thỏa thuận thù lao hình ảnh. Thiếu một trong hai đều tạo ra kẽ hở pháp lý.
Lưu ý thêm: không có model release hay location release nào tự động tồn tại chỉ vì buổi chụp đã diễn ra hoặc tiền đã thanh toán. Release phải được lập thành văn bản riêng và giao đến đúng bên.
Khi nào bắt buộc siết chặt, khi nào nhẹ hơn
Bắt buộc có release đầy đủ: ảnh quảng cáo, bao bì sản phẩm, website thương hiệu có người nhận ra được; ảnh chụp trong không gian tư nhân của bên thứ ba; ngành mỹ phẩm, y tế, tài chính, giáo dục có trẻ em vì hình ảnh người thật ở đây thường gắn với cam kết hiệu quả, rủi ro tranh chấp cao hơn.
Có thể nhẹ hơn: ảnh sản phẩm thuần, flat lay (chụp từ trên xuống, không có người), không có người và không có tài sản tư đặc trưng nào xuất hiện trong khung hình.
Lỗi thường gặp trong thực tế dự án
- Dùng ảnh nhân viên hoặc khách mời cho quảng cáo mà không có văn bản đồng ý, rủi ro rõ nhất là khi người đó nghỉ việc hoặc có mâu thuẫn sau này.
- Trả cát-xê người mẫu rồi cho là xong, bỏ qua việc release phải ghi rõ phạm vi kênh và thời hạn dùng ảnh.
- Chụp trong không gian thuê hoặc mang thương hiệu của bên khác mà không xin phép chủ địa điểm.
- Ký release cho một chiến dịch rồi tái dùng ảnh đó cho chiến dịch khác ngoài phạm vi đã thỏa thuận.
- Bỏ qua các nhóm dễ quên: trẻ em, nhân viên làm nền, khách vãng lai vô tình lọt khung ở địa điểm tư nhân.
Góc nhìn của Sinh Vũ
Sinh Vũ đưa model release và location release vào danh mục bàn giao mặc định của mỗi dự án, và xử lý quyền hình ảnh của người mẫu cũng như địa điểm bằng hợp đồng riêng với từng bên trong ekip. Phạm vi release được chốt khớp với phạm vi dùng ảnh mà Anh Chị đã khai trong brief ban đầu, tránh tình huống ký một đằng dùng một nẻo.
Với các ngành nhạy cảm có người thật xuất hiện trong ảnh, đây là phần Sinh Vũ khuyên Anh Chị không nên tiết kiệm thời gian xử lý. Một văn bản thiếu hoặc phạm vi ghi mơ hồ có thể khiến cả bộ ảnh phải gỡ xuống khi vừa phát hành, chi phí làm lại thường cao hơn nhiều so với chi phí làm đúng từ đầu.
Checklist quyết định
Chủ đề: Quyền hình ảnh người mẫu và địa điểm (model, location release). Cẩm nang Sinh Vũ, sinhvu.com
Bấm chọn từng mục Anh / Chị thấy đúng, rồi bấm in hoặc lưu thành PDF để mang theo.
Nếu Anh / Chị đánh dấu phần lớn ở nhóm dấu hiệu trên, đây là lúc nên trao đổi kỹ hơn. Sinh Vũ có thể cùng Anh / Chị soi lại và đề xuất hướng đi.
Nguồn tham khảo
ASMP, Releases for Professionals; ASMP, Property and Model Releases; Bộ luật Dân sự Việt Nam 2015, Điều 32 (tra cứu qua WIPO Lex). Phần thực hành dự án dựa trên kinh nghiệm điều phối của Sinh Vũ Studio.
Câu hỏi thường gặp
Trả cát-xê cho người mẫu rồi thì có cần ký model release nữa không?
Cần. Cát-xê là thù lao cho buổi chụp, còn model release là văn bản xác định rõ phạm vi và thời hạn Anh Chị được dùng hình ảnh đó cho mục đích gì. Thiếu một trong hai đều có rủi ro pháp lý. Nếu Anh Chị muốn dùng ảnh lâu dài hoặc trên nhiều kênh, phạm vi đó phải được ghi rõ trong release, không phải chỉ trong hóa đơn cát-xê.
Chụp ngoài đường công cộng thì có cần release không?
Địa điểm công cộng thường ít đòi hỏi location release hơn, nhưng vẫn có ngoại lệ, ví dụ công trình kiến trúc hoặc tác phẩm nghệ thuật công cộng có bản quyền riêng. Với người xuất hiện trong ảnh, dù chụp ở không gian nào, miễn là nhận ra được và ảnh dùng thương mại thì vẫn cần model release. Không gian chụp không thay đổi nghĩa vụ này.
Dùng ảnh nhân viên công ty cho website có cần làm gì không?
Cần có văn bản đồng ý bằng hình ảnh, thường xử lý dưới dạng điều khoản trong hợp đồng lao động hoặc một release riêng. Nhiều doanh nghiệp bỏ qua bước này vì nghĩ nhân viên đương nhiên đồng ý, nhưng khi nhân viên nghỉ việc và yêu cầu gỡ ảnh, công ty không có căn cứ pháp lý để từ chối hoặc tiếp tục dùng.