Song ngữ hay một ngôn ngữ: chọn theo người đọc thật
Quyết định làm song ngữ không phải để cho sang, mà vì có người cần đọc bằng ngôn ngữ kia.
Làm bản song ngữ Việt và Anh khi tài liệu có người đọc thật sự không dùng tiếng Việt, chẳng hạn nhà đầu tư nước ngoài, đối tác quốc tế, hay khách hàng xuất khẩu. Nếu người đọc toàn trong nước, bản một ngôn ngữ gọn hơn, rẻ hơn và dễ cập nhật hơn. Song ngữ cộng thêm chi phí và công bảo trì, nên chỉ đáng làm khi xác định được người đọc cụ thể.
- gọi vốn từ quỹ nước ngoài hoặc đối tác quốc tế
- người đọc toàn trong nước giữ một ngôn ngữ
- số tài chính phải theo chuẩn thị trường đích
- song ngữ theo quán tính không có người đọc tiếng Anh
- dịch máy móc quên chỉnh định dạng số
Câu hỏi này Sinh Vũ gặp thường xuyên, và câu trả lời ngắn là: làm song ngữ khi có người đọc thật sự không đọc được tiếng Việt. Không có người đọc đó, bản một ngôn ngữ gọn hơn, ít tốn kém hơn và dễ giữ cập nhật hơn. Nghe đơn giản, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn làm song ngữ theo quán tính vì nghĩ trông sang hơn, và đó là lý do Sinh Vũ viết trang này.
Hỏi một câu trước khi quyết định: ai sẽ đọc tài liệu này?
Đây là câu hỏi duy nhất cần trả lời trước khi quyết định số ngôn ngữ. Không phải "doanh nghiệp mình có hợp tác quốc tế không", mà là "người sẽ cầm tài liệu này lên đọc là ai, và họ đọc bằng ngôn ngữ nào".
Nếu Anh / Chị đang gọi vốn từ quỹ nước ngoài, người đọc là quản lý quỹ người nước ngoài. Nếu Anh / Chị đang nộp hồ sơ đấu thầu cho cơ quan nhà nước Việt Nam, người đọc toàn trong nước. Hai trường hợp này ra quyết định hoàn toàn khác nhau.
Các trường hợp nên làm song ngữ
- Hồ sơ gọi vốn gửi cho quỹ đầu tư nước ngoài hoặc nhà đầu tư thiên thần quốc tế.
- Tài liệu liên doanh hoặc hợp đồng với đối tác nước ngoài cần đọc và ký.
- Hồ sơ năng lực hoặc catalogue xuất khẩu gửi cho khách hàng ở thị trường nước ngoài.
- Tài liệu nội bộ của doanh nghiệp có nhân sự quốc tế làm việc cùng đội Việt Nam.
Với xuất khẩu lớn hoặc thị trường đa quốc gia, đôi khi cần tới ba ngôn ngữ. Sinh Vũ đã làm những bộ tài liệu như vậy, nhưng mỗi ngôn ngữ thêm vào đều phải tương ứng với một nhóm người đọc xác định, không phải làm cho có.
Các trường hợp không cần song ngữ
- Tài liệu bán hàng và tư vấn khách hàng toàn trong nước.
- Hồ sơ đấu thầu, hợp đồng với cơ quan nhà nước Việt Nam.
- Nội dung mạng xã hội hoặc website hướng đến người tiêu dùng nội địa.
- Tài liệu vận hành nội bộ của đội ngũ người Việt.
Dịch khác bản địa hóa: phân biệt để không làm sai
Đây là điểm nhiều người bỏ qua. Dịch là chuyển chữ giữ đúng nghĩa. Bản địa hóa (localization) là chỉnh thêm bối cảnh, định dạng số, đơn vị đo, chuẩn trình bày và sắc thái cho phù hợp người đọc bản xứ.
Bản địa hóa: ngoài chuyển chữ, còn chỉnh định dạng số theo chuẩn thị trường đích, đổi đơn vị nếu cần, điều chỉnh văn phong cho đúng nhóm đọc (nhà đầu tư tổ chức đọc khác nhà đầu tư cá nhân), và đảm bảo bố cục không vỡ khi ghép bản tiếng Anh vào.
Tài liệu gọi vốn gửi cho quỹ nước ngoài thường cần bản địa hóa, không chỉ dịch. Tài liệu giới thiệu sản phẩm xuất khẩu cũng vậy. Nếu Anh / Chị chỉ làm dịch máy rồi chỉnh nhẹ, người đọc nước ngoài sẽ cảm nhận ngay sự chênh lệch, dù họ không nói ra.
Xác định người đọc thật sự trước khi viết. Có người đọc nước ngoài thật hay không mới là căn cứ để quyết định có cần song ngữ.
Plainlanguage.gov, Federal Plain Language Guidelines
Chi phí và công bảo trì về sau
Song ngữ không chỉ tốn tiền làm lần đầu. Mỗi khi nội dung thay đổi, phải cập nhật cả hai bản. Nếu đội nội bộ không có người đủ năng lực tiếng Anh để tự chỉnh, mỗi lần cập nhật lại phải thuê ngoài hoặc quay về studio. Điều này nhân đôi chi phí bảo trì so với bản một ngôn ngữ.
Cách Sinh Vũ thường xử lý: nếu Anh / Chị đã quyết định làm song ngữ, bản mẫu gốc sẽ được dựng để đội nội bộ có thể tự cập nhật cả hai ngôn ngữ về sau mà vẫn giữ chuẩn thương hiệu. Mục tiêu là để Anh / Chị chủ động, không phụ thuộc studio mỗi lần sửa một con số hay một câu.
Lỗi thường gặp khi quyết định làm song ngữ
- Làm song ngữ vì nghĩ trông chuyên nghiệp hơn, trong khi không có người đọc tiếng Anh thật.
- Dịch máy rồi đăng ngay mà không chỉnh định dạng số, đơn vị và chuẩn tài chính cho thị trường đích.
- Không chừa chỗ trong bố cục cho chênh lệch độ dài chữ giữa tiếng Việt và tiếng Anh. Tiếng Anh thường dài hơn 20 đến 30 phần trăm so với bản tiếng Việt cùng nội dung, làm vỡ bố cục khi ghép vào.
- Không cập nhật đồng thời cả hai bản, dẫn đến hai ngôn ngữ nói hai thứ khác nhau sau vài lần chỉnh sửa.
Checklist quyết định
Chủ đề: Khi nào cần bản song ngữ Việt và Anh. Cẩm nang Sinh Vũ, sinhvu.com
Bấm chọn từng mục Anh / Chị thấy đúng, rồi bấm in hoặc lưu thành PDF để mang theo.
Nếu Anh / Chị đánh dấu phần lớn ở nhóm dấu hiệu trên, đây là lúc nên trao đổi kỹ hơn. Sinh Vũ có thể cùng Anh / Chị soi lại và đề xuất hướng đi.
Nguồn tham khảo
RWS, Localization vs Translation (ngành bản địa hóa). Plainlanguage.gov, Federal Plain Language Guidelines. Sinh Vũ, tài liệu dịch vụ P4 (bản song ngữ và đa ngôn ngữ).
Câu hỏi thường gặp
Làm song ngữ có giúp thương hiệu trông chuyên nghiệp hơn không?
Trông chuyên nghiệp hay không phụ thuộc vào chất lượng nội dung và bố cục, không phải số lượng ngôn ngữ. Bản song ngữ dịch cẩu thả hoặc không chỉnh định dạng số cho đúng thị trường còn phản tác dụng. Chỉ làm song ngữ khi có người đọc cụ thể, và làm cho đúng còn hơn làm cho có.
Dịch máy rồi chỉnh nhẹ có đủ không?
Với tài liệu thương hiệu hoặc tài liệu gọi vốn thì thường không đủ. Dịch máy chuyển được chữ nhưng hay bỏ sót định dạng số, đơn vị đo, chuẩn tài chính và sắc thái phù hợp nhóm đọc. Những chi tiết này ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ tin tưởng của người đọc nước ngoài. Cần người hiểu cả hai thị trường duyệt lại.
Nếu sau này muốn thêm bản tiếng Anh có được không?
Được, nhưng làm sau tốn công hơn làm từ đầu vì phải rà lại toàn bộ bố cục để chừa chỗ cho độ dài chữ khác nhau giữa hai ngôn ngữ. Nếu biết trước sẽ cần song ngữ, tốt hơn là dựng bản mẫu gốc có chỗ cho cả hai từ đầu, để đội nội bộ tự cập nhật được về sau mà không cần làm lại từ đầu.